Trò xóc đĩa trong văn hoá dân gian và đường lên màn hình

Lần đầu tôi nghe tiếng bát đĩa lắc lạch cạch là ở một góc sân ngày Tết quê nội, khi còn đứng chưa cao hơn mép chiếu. Rất lâu sau, cũng âm thanh ấy phát ra từ chiếc điện thoại trên tay tôi. Khoảng cách giữa hai lần nghe đó là câu chuyện của một trò chơi dân gian đi từ chiếu ngồi lên màn hình.

Một trò của ngày hội và những lúc nông nhàn

Trong ký ức của nhiều người lớn tuổi mà tôi từng hỏi chuyện, trò lắc bát đoán chẵn lẻ gắn với những dịp đông người: mấy ngày Tết, hội làng, những buổi chiều rảnh rỗi khi việc đồng áng đã xong.

Ông bà tôi kể rằng cuộc chơi khi ấy thường nhỏ, vài đồng lẻ trong túi áo, cái chính là được ngồi cùng nhau và cười to mỗi khi bát mở ra. Dù vậy, ngay trong những lời kể vui vẻ ấy cũng đã thấp thoáng bóng dáng những người mê quá, mang cả tiền đi chợ ra chiếu.

Điều tôi thấy thú vị là trò chơi này chưa bao giờ cần một nơi chốn riêng. Nó mọc lên ở bất cứ chỗ nào có người tụ lại và tan đi khi người ta giải tán, giống như một vị khách quen của ngày hội.

Bộ đồ chơi chỉ có bát, đĩa và bốn đồng xu

Đồ nghề của trò này giản dị tới mức nhà nào cũng có sẵn: một cái đĩa, một cái bát úp vừa khít và bốn đồng xu có hai mặt khác màu nhau.

Chính sự giản dị ấy giúp trò chơi đi được khắp nơi. Không cần bàn ghế, không cần sổ sách, một tấm chiếu trải ra là đủ. Ngoài ra, luật cũng dễ nhớ đến mức trẻ con đứng xem vài ván là hiểu: đếm số đồng xu ngửa cùng một màu rồi xem ra chẵn hay lẻ.

Mỗi vùng có cách gọi riêng cho các cửa, cho người cầm bát, thậm chí cho từng kiểu mặt xu khi mở ra. Dẫu tên gọi khác nhau, cái lõi chẵn lẻ thì ở đâu cũng giống hệt, nên người nơi khác đến vẫn ngồi vào chơi được ngay.

Tiếng lắc bát là phần hồn của chiếu chơi

Thứ làm trò này khác những trò đoán may rủi khác chính là âm thanh: tiếng xu va vào lòng đĩa, nhanh và gọn, rồi một khoảnh khắc im lặng trước khi bát được nhấc lên.

Người cầm bát giỏi được nể không phải vì may mắn mà vì tay lắc dứt khoát, nhịp đều, mở bát rõ ràng cho mọi người cùng thấy. Sự minh bạch kiểu làng quê ấy nằm ở chỗ ai cũng ngồi quanh, ai cũng tận mắt nhìn bốn đồng xu, chẳng ai phải tin vào lời của người khác.

Bên cạnh đó, chiếu chơi còn là chỗ để trêu chọc, kể chuyện, khoe khoang mùa màng. Phần gắn kết này quan trọng tới mức, với không ít người, ván cược chỉ là cái cớ để được ngồi lại với nhau thêm một lúc.

Mặt trái mà các cụ vẫn nhắc

Văn hoá dân gian không chỉ giữ tiếng cười quanh chiếu mà giữ cả những câu chuyện cảnh báo về cờ bạc: người bán dần ruộng vườn, người bỏ bê việc nhà, người nợ nần vì không biết dừng.

Trong nhà tôi, chuyện về một người họ hàng xa thua sạch của cải chỉ trong mấy đêm hội vẫn được kể lại mỗi khi có đứa cháu nào tò mò hỏi về trò chơi này. Câu chuyện chẳng ai kiểm chứng được từng chi tiết, nhưng bài học thì ai nghe cũng nhớ.

Nhìn lại, tôi thấy những lời răn ấy không nhằm chống lại niềm vui, mà chống lại việc biến một trò ngày hội thành chuyện mưu sinh hay chuyện đổi đời. Thông điệp đó đến giờ vẫn đúng nguyên vẹn.

Đường lên màn hình: thứ giữ lại và thứ đổi khác

Khi trò chơi chuyển sang dạng xóc đĩa trực tuyến, phần khung gần như được giữ nguyên: vẫn bát, vẫn đĩa, vẫn bốn đồng xu và vẫn hai cửa chẵn lẻ làm trung tâm.

Ở dạng có người chia trực tiếp, camera thay cho đôi mắt của những người ngồi quanh chiếu. Người chơi nhìn thấy tay lắc, nghe tiếng xu, hồi hộp chờ lúc mở bát, chỉ là qua một khung hình. Còn ở dạng mô phỏng, bát đĩa được vẽ lại bằng đồ hoạ và kết quả do phần mềm tạo ra.

Ngược lại, nhiều thứ đã đổi hẳn. Nhịp ván nhanh hơn trước rất nhiều, không còn khoảng nghỉ tự nhiên khi người cầm bát đi uống nước hay khi chiếu tan vì trời tối. Tiền không còn là đồng xu cầm trong tay mà là con số trên màn hình, rất dễ quên mình đã tiêu bao nhiêu. Cái vui ngồi cùng nhau phần lớn được thay bằng khung chat.

Dù vậy, ngôn ngữ của chiếu làng vẫn theo trò chơi lên mạng. Những tiếng gọi cửa, cách nói "ra chẵn", "ra lẻ", cả thói quen reo to khi bát sắp mở, giờ hiện lên thành từng dòng chữ chạy trong khung chat. Nhìn những dòng ấy, tôi đôi khi có cảm giác chiếu chơi cũ chỉ đổi chỗ ngồi chứ chưa hề biến mất.

Thêm nữa, một game xóc đĩa trên điện thoại có thể mở ở bất cứ đâu, vào bất cứ giờ nào, điều mà chiếu chơi ngày xưa không bao giờ có được.

Mang cái chừng mực của chiếu làng vào màn hình

Muốn giữ được cái vui của trò dân gian khi chơi xóc đĩa online, tôi mượn lại những giới hạn tự nhiên mà chiếu làng từng có sẵn.

Ngày xưa, chiếu tan khi trời tối, khi hội hết, khi tiền lẻ trong túi cạn. Bây giờ chẳng có gì tự tan, nên tôi tự đặt giờ kết thúc, tự định trước số tiền mang theo, và thỉnh thoảng chơi cùng vài người bạn ngồi chung một chỗ để vẫn còn chút tiếng cười thật bên cạnh màn hình.

Trò chơi này, dù trên chiếu hay trên màn hình, chỉ hợp với người từ đủ 18 tuổi trở lên, biết tự vạch trước giới hạn về thời gian lẫn tiền bạc.

Tiếng lắc bát vẫn thế, chỉ có nơi phát ra là đã khác. Nhớ được nó bắt đầu từ đâu giúp tôi đối xử với nó đúng như một trò vui, không hơn.